یادداشتی از زینب بندری بر کتاب به لهجه انگور سروده دکتر حسن یعقوبی

یکی از برجسته ترین ویژگی‌های اشعار این کتاب سادگی و روانی واژه‌ها در شعر با کمترین حشوی در واژه و مفهوم است. تأثیر شاعر از مفاهیم اشعار گذشتگان و بیان کردن آن به شیوه‌ی نوین از ویژگی‌های بارز این کتاب به شمار می‌رود. شاعر حتی مفهوم مستی را که در شعر گذشتگان این سرزمین، به طرق متفاوت بیان شده، در غزل نخستین کتاب به شیوه‌ای بدیع بیان می‌کند و از ترکیب «به لهجه انگور» بهره برده و از همین ترکیب برای نام‌گذاری کتاب نیز استفاده می­کند:

حرف از جنون به لهجه انگور می‌زند

در واقع سوق دادن ذهن مخاطب به سمت کلماتی آشنا با مفاهیمی ناآشنا و بدیع نشان از توانایی و مهارت شاعر دارد. نکته‌ی دیگری که در اشعار این کتاب ستودنی است عِرق ملی- مذهبی شاعر، نه تنها در غزل‌های آیینی که در غزل‌های آزاد کتاب است و همراه شدن این مفاهیم با صنایع ادبی، زیبایی اثر را دو چندان کرده است:

همسفره اگر با غزل و شبنم و شوریم

ممنون دل شرقی و ایرانی خویشیم

در این بیت علاوه بر مفهومی که بر جان می‌نشیند، استفاده از واج‌آرایی «شین»، شوری را در خواننده پدید می‌آورد که مدیون انتخاب درستِ وزن و استفاده به­جا از صنایع ادبی است. البته در تقابل واژه‌ها و هماورد صنایع ادبی، آنچه پیروزی را به اوج می‌رساند مفهوم است که شاعر به سادگی از پس آن بر­می‌آید.

نکته‌ی دیگر استفاده از ردیف در غزل است که گاه می‌تواند بلای جان معانی و احساسات شاعر باشد ولی استفاده‌ مناسب و دلنشین ردیف در بیشتر اشعار این کتاب، نه تنها آسیبی به کلام وارد نساخته بلکه بر ارزش موسیقایی و مفهومی آن افزوده است؛ همانطوری که برخی منتقدان بر این عقیده‌اند که استفاده از ردیف علاوه بر قافیه بر قدرتِ بیشتر کلام مؤثر است. در این کتاب نزدیک به دو سوم غزل‌های آزاد و بیش از نیمی از غزل‌های دو بخش دیگر دارای ردیف است. برای نمونه در غزل ششم کتاب با مطلع:

گنجشک پشت پنجره پر پر زنان شکست

از خود پرید و در قفس آسمان شکست

شاعر از ردیف شکست به خوبی بهره می‌برد و حتی در یک بیت از این واژه، آشنایی­زدایی کرده و از آن برخلاف ابیات قبلی نه در معنای فعل که در معنای اسمی استفاده می‌کند:

انگار سهم تلخ وی از شور زندگی

در هر کجاست غصه و در هر زمان، شکست

در این کتاب بسامد برخی لغات بالاست مانند غزل و آیینه. البته استعاره‌ی مفهومی آینه، یکی از دیرپاترین استعارات در اشعار گذشتگان است که سبب القای حسی خاص به مخاطب می‌شود. در این میان به نظر می­رسد آینه یکی از جان­دارترین موتیف‌های نمادین شده در این کتاب است. شاعر با استفاده‌ی نمادین از آینه و انعکاس طبع شاعرانه‌ی خود در آن، صداقت و گاه حیرانی خود را به نمایش می‌گذارد. البته بی‌پروایی شاعر در استفاده از کلمات دشوار مانند بوقلمون نیز در غزل ستودنی است:

میان این دل‌های سنگی و صد رنگ

شبیه بوقلمون حفظ آبرو تا کی؟

شاعر از کلمه‌ی غزل و مشتقات آن مانند تغزل هم بارها استفاده می‌کند که نشان از ارادت شاعر به ادبیات تغزلی دارد.

 همه‌ی آنچه گفته شد از سادگی و روانی زبان تا استفاده‌ی تکنیکی از صنایع ادبی گواه شاعری است که با شعر اندیشه می‌کند نه شاعری که تنها شعر می‌نویسد. از اینرو توانایی و طبع روان شاعر در سرایش ستودنی است.

 

زینب بندری